Yugen

Yugen nedir?

Wikipedia’nın özetine göre sözcük Çin felsefe metinlerinden alındı ve orada “loş”, “derin”, “gizemli” demekti. Waka şiirinin eleştirisinde ise yalnızca belli belirsiz sezdirilen ince derinliği anlattı. Fujiwara no Teika’nın tarif ettiği on şiir üslubundan birinin adı da yugendi. Yani sözcük hem bir duygu hem bir şiir stiliydi.

Yugen başka bir dünyaya işaret etmez. Wikipedia bunu vurgular: kavram bu dünya ve bu deneyim hakkındadır. Görünmeyen şeyi görünür kılmaya çalışmaz. Bir dağın yarısını sis kapladığında dağın tamamını hayal edersin; yugen bu boşluğu doldurma isteğidir. Boşluğun kendisi için ma sayfasına bak.

Zeami’nin kapıları

Noh’u biçimlendiren Zeami Motokiyo (yaklaşık 1363–1443) yugeni bir sahne ideali olarak yazdı. Zeami’den aktarılan çeviriye göre yugene açılan kapılar şunlar:

• Çiçekli bir tepenin ardında batan güneşi izlemek.
• Dönüş düşünmeden büyük bir ormanda yürümek.
• Kıyıda durup uzak adaların ardında kaybolan bir tekneyi izlemek.

Üçünün ortak yanı, güzel olanın tam ortaya çıkmaması. Güneş batıyor, orman kapanıyor, tekne gözden siliniyor. Bu aktarımı Wikipedia’nın Japon estetiği maddesinden aldım. Çeviriye Wikipedia üzerinden ulaştım; ilk kaynak için Zeami’nin akademik çevirilerine bak.

Zeami’nin yazdıkları ölümünden sonra uzun süre geniş çevrelere ulaşmadı. Wikipedia, tiyatro felsefesine dair bu incelemelerin 20. yüzyıla kadar yaygın dolaşıma girmediğini yazar. Noh’un maskeleri, yavaş yürüyüşü ve az sayıdaki jesti bu anlayışı sahneye çevirir. Sahneyi tanımak için Noh sayfasına bak.

Wabi-sabi ve mono no aware’den farkı

Üç kavram birbirine yakındır ama farklı yere bakar. Wabi-sabi eskimiş, sade nesneye bakar. Mono no aware geçip giden şeye duyulan hafif hüzne bakar. Yugen ise hiç görünmeyene, ima edilene bakar. Üçü de açık, parlak ve tam olanı değil, yarım bırakılanı sever.

Nerede hissedersin?

Noh sahnesinde

Yugeni en doğrudan Noh’da deneyimlersin. japan-guide’a göre Noh’da hareket yavaş, dil şiirsel, kostümler zengin ve ağırdır; konular rüyalar, hayaletler ve ruhlar çevresinde döner. İyi bir Noh gösterisinde olay sahnede anlatılmaz, sezdirilir. Tokyo’daki Ulusal Noh Tiyatrosu’nun ve Kyoto Kanze’nin programlarını Noh sayfasında bulursun.

Açık hava sahneleri de var. japan-guide’a göre Miyajima’daki Itsukushima Tapınağı’nın sahnesi denizin içinde direklerin üzerinde duruyor. Chusonji, Fushimi Inari ve Yasukuni Tapınağı’nda da eski açık hava Noh sahneleri duruyor. Gösteriler seyrek ve bilet zor olabilir. Itsukushima için Itsukushima Tapınağı sayfasına bak. Suyun üstündeki bir sahnenin yugenle ilişkisi benim yorumum; kaynaklar böyle bir eşleştirme yapmıyor.

Kinkaku-ji’de

Kinkaku-ji, Kyoto’nun kuzeyinde, göletin kıyısında duran bir Zen tapınağıdır. japan-guide’a göre üst iki katı tamamen altın varakla kaplı. Yapı 1950’de bir keşiş tarafından yakıldı ve 1955’te yeniden yapıldı. İçine girilemez; gölet kıyısından bakarsın. Altınlı cephenin suya vuran yansıması, gerçek yapıyla yansıması arasında bir ara yaratır. Bu eşleştirme benim yorumum; kaynaklar Kinkaku-ji’yi doğrudan yugenle anlatmaz. Saatler 9.00–17.00, giriş ¥500 (japan-guide). Ayrıntılı rota için Kinkaku-ji ve Altın ve Gümüş Pavyonlar sayfalarına bak.

Ginkaku-ji’de

Ginkaku-ji’nin kum bahçesinde duran Kogetsudai, bir kum konisidir. Tapınağın kendi sitesi, bu konide oturup Higashiyama’nın üzerinden doğan ayı beklediğine dair bir halk anlatısı olduğunu yazar; sitenin kendisi bunu kanıtlanmış saymıyor. Efsane doğruysa da değilse de, tapınak ayı bekleme fikrine yer açıyor. Giriş ücreti ve saatler için wabi-sabi sayfasına bak.

Yugen’i yanlış anlamak

İlk yanılgı, yugeni “gizemli” kelimesiyle bitirmek. Wikipedia kavramın başka bir dünyaya gönderme yapmadığını, bu dünya ve bu deneyimle ilgili olduğunu vurgular. Sis, alacakaranlık ya da maske, ardında saklanan bir sır olduğu için değil, bakanı tamamlamaya çağırdığı için yugendir.

İkinci yanılgı, her loş ve sisli manzarayı yugen sanmak. Bir fotoğraf filtresi loşluk verir; yugen ise bakışın ima edileni kendi içinde tamamlamasıdır. Bu yüzden aynı tapınak birine yugen gibi gelir, öbürüne sıradan. Kavramın tek ölçüsü yok; Zeami’nin üç örneği bile bir kural değil, bir yön gösterir.

Üçüncü yanılgı, Noh’un yalnızca yugenden ibaret olduğunu düşünmek. Noh’da kyogen güldürür, bazı oyunlar savaş ve hınçla ilgilidir. Yugen, Zeami’nin öne çıkardığı bir ideal; tek ideal değil.

Karar tablosu

Bir akşam planı

1. Öğleden sonra geç saat: Ginkaku-ji’ye 16.00 civarı gir; kapanış 17.00 (Aralık–Şubat 16.30). Kum bahçesinde beş dakika dur.
2. Akşam üstü: Filozof Yolu’nda yürü, sonra Okazaki’ye geç. Kyoto Kanze tiyatrosu, kendi sitesine göre Higashiyama İstasyonu’ndan yaklaşık 7–8 dakika yürüme mesafesinde.
3. Gece: Gösterisi 19.00’da başlayan bir Noh programı seç. Tiyatronun duyurduğu “ENTER NOH” serisi akşam 19.00’da başlıyor ve İngilizce tanıtım konuşması içeriyor.

Kyoto’da kalış planı için Kyoto sayfasına bak.

Pratik ipuçları

• Noh’a hazırlan: Konuyu önceden oku. Hikâyeyi bilmezsen yavaş tempo uzun gelir. İngilizce özeti olan gösteriyi seç.
• Telefonu kapat: Yugen sessizlikte çalışır; ekran ışığı bunu bozar.
• Acele etme: Noh’da bir jest birkaç saniye sürer. Hareketin bitmesini bekle, sonra bir sonrakini izle.
• Saatleri doğrula: Ücretler ve saatler değişir. Tapınakların ve tiyatroların resmî sitelerine bak.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

Sıradaki adım