Çay Bahçeleri

Üç ayrı “çay bahçesi”

Türkçede “çay bahçesi” üç ayrı şeyi anlatabiliyor. Japonya’da bunların her birinin adı ve mantığı farklı.

Türkiye’deki çay bahçesi sosyal bir alan: sohbet edilir, bardaklar tekrar tekrar dolar. Roji bunun tersi: yolun amacı konuşmadan ilerlemek. Bu sayfa üçüncüsünü anlatıyor. Tarla için Uji matcha sayfasına bak.

Roji nasıl kurulur?

Wikipedia’ya göre ideal bağımsız çay evi, çevresinde küçük bir bahçe ve çay odasına varan bir yolla kurulur. Bu bahçeye roji, yani “çiy düşmüş zemin” deniyor. Yol, bir kapıyla (chumon) iç ve dış olmak üzere ikiye bölünüyor.

Biçimi tanımlayan kişi, Wikipedia’daki bahçe tarihine göre, ilk büyük çay ustası Sen no Rikyu (1522–1591). Rikyu çay evinin ve bahçesinin görünümünü wabi, yani “sade incelik ve sakinlik” ilkesine göre ince ayrıntısına kadar belirledi. Bu yüzden rojide süs azdır: yosun, taş, birkaç ağaç.

Kapı, taş ve çay evi

Yolda bir bekleme çardağı, ortada kapı, çay evinin yakınında tsukubai bulunur. Tsukubai alçak bir taş su kabıdır; misafir çay odasına girmeden önce burada elini ve ağzını çalkalar. Çay odasına alçak, kare bir kapıdan, nijiriguchi’den eğilerek girilir. Bu eğilme, sade ve sessiz içeriyi kalabalık dış dünyadan ayırır.

Çay evi tipik olarak küçük, sade bir ahşap yapı. En küçük odalar 1,75 tatami, tipik oda 4,5 tatami, büyükleri 10 tatami ve üzeri. Pencerelerde kâğıt kaplı kafes (shoji), zeminde tatami, duvarda tokonoma denen girinti var. Bu yapı tarzına sukiya deniyor. Tatami ölçülerini geleneksel mimari sayfasında da bulursun.

Nerede görürsün?

Üç yeri öne çıkarıyorum:

• Nezu Müzesi bahçesi (Tokyo): Müzenin ziyaret sayfasına göre 10:00–17:00, son giriş 16:30, Pazartesi kapalı. Bahçedeki çay evlerine yalnız çay töreni ya da davetli etkinlik katılımcıları giriyor; geri kalanlar patikadan bakıyor. Bilet ayrıntısı ünlü mimarlar sayfasında.
• Ritsurin (Takamatsu): Japan-guide’a göre güneybatıdaki Kikugetsu-tei çay evinde küçük bir ücretle çay içebiliyorsun. Bahçenin kendisi için peyzaj bahçeleri sayfasına bak.
• Hamarikyu Bahçesi (Tokyo): Göletin ortasındaki çay evinde matcha ve tatlı veriliyor. Fiyatı resmî sayfadan teyit edemedim, gitmeden Tokyo Parklar Vakfı sayfasına bak.

Çay töreninin kendisini yaşamak için çay seremonisi ve Kyoto çay töreni sayfaları var.

Mevsimle değişen roji

Roji yılın her döneminde başka bir şey gösterir. Yağmur mevsiminde yosun parlar, sonbaharda akçaağaç yaprakları taşların üstüne düşer, kışın ise yol karla örtülür. Çiçek çok azdır; Wikipedia’ya göre Japon bahçelerinde otsu çiçekler Batı’ya göre çok daha az rol oynar.

Çay odasında da mevsim görünür. Soğuk aylarda zeminde gömülü bir ocak (ro) kullanılır; sıcak aylarda ise taşınabilir bir mangal (furo) konur. Bu yüzden aynı çay evine iki farklı mevsimde gidersen oda başka görünür.

Ziyaretini bahçenin en sakin saatine denk getirmek istiyorsan müzenin açılış saatinde git. Nezu’da bu saat 10:00.

Roji’de görgü

Rojide acele etme ve konuşma. Basamak taşları adımını yavaşlatmak için o aralıkta konmuş; taşların üstünde kal. Yol kenarında ip bağlı küçük bir taş görürsen “buradan geçme” demektir.

Tsukubai’den su içilmez. Önce elini sonra ağzını çalkala, ağzındakini yutma, boşalt. Çay evi görevlisi yol gösteriyorsa ona uy. Girişte ayakkabını nereye bırakacağını sor.

Fotoğraf için tabelalara bak; çay evlerinin içi çoğu zaman yasak.

Hangi durumda hangisi?

Çay töreninde diz çökmek zorunda değilsin; birçok deneyimde sandalye seçeneği var, önceden sor. Törene katılmayacaksan da rojiyi acele etmeden yürü; yolun amacı hız değil.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

Sıradaki adım