Japonya’da Çalışma Saatleri

Japonya’da yasal çalışma süresi kaç saat?

Çalışma Standartları Yasası iki farklı süreyi ayırır. Bu ayrımı bilmek, bordrodaki fazla mesai satırını anlamanın ilk adımıdır.

Sözleşmedeki süre yasal süreden kısa olabilir, ama uzun olamaz. Örneğin 9:00–17:30 arası, 1 saat molalı bir düzen günde 7,5 saat eder. Sözleşmedeki süreyi aşan ama yasal sınırın altında kalan çalışma da ücretlidir; yalnızca zam zorunlu değildir. Yasal sınırı aşan her dakika için işverenin işçi temsilcisiyle 36 anlaşması yapmış olması gerekir. Bu konunun ayrıntıları ve zam oranları fazla mesai rehberinde anlatılıyor.

Çalışma süresi, işverenin talimatı altında geçen süredir. Zorunlu üniforma giyme, işyerinde yapılan zorunlu eğitim ve iş başındaki bekleme süresi bu nedenle genellikle çalışma sayılır. Ev ile işyeri arasındaki yolculuk ise çalışma süresine girmez.

Süre hesabında “hafta” ve “gün” tanımı da önemlidir. İş yeri yönetmeliği başka bir şey yazmıyorsa hafta pazar günü başlar ve cumartesi biter. Gece yarısını geçen bir vardiya ise başladığı günün tek bir iş günü olarak sayılır. Bu kurallar, haftanın sonunda yapılan uzun bir vardiyanın hangi haftaya yazılacağını belirler.

44 saatlik özel düzen hangi işyerlerinde geçerli?

Bazı küçük işyerlerinde haftalık sınır 40 yerine 44 saattir. Bu istisna 特例措置対象事業場 (tokurei sochi taishō jigyōjō, özel düzen kapsamındaki işyeri) olarak geçer.

• Kapsam: Sürekli çalışan sayısı 10’dan az olan işyerleri.
• Sektörler: Perakende ve kuaför gibi hizmetler, sinema ve tiyatro, sağlık ve hijyen işleri, restoran ve eğlence işletmeleri.
• Günlük sınır değişmez: Haftalık süre 44 saate çıkabilir, ama günlük sınır yine 8 saattir.

Küçük bir kafede ya da kuaförde çalışıyorsan, haftada 44 saate kadar çalışma yasal olabilir. Bu durumda 40 ile 44 saat arasındaki süre için yasal fazla mesai zammı doğmaz.

Sayılan “10 kişi” şirketin toplam çalışan sayısı değil, o işyerinin, yani şubenin çalışan sayısıdır. Kısmi süreli çalışanlar da sürekli çalışıyorsa bu sayıya girer. Büyük bir zincirin küçük bir şubesinde çalışıyorsan istisnanın sana uygulanıp uygulanmadığını iş yeri yönetmeliğinden kontrol et.

Molalar: kaç dakika, ne zaman ve nasıl?

Mola üç kurala bağlıdır. Birincisi, mola çalışma süresinin ortasında verilir; günün başında ya da sonunda verilemez. İkincisi, kural olarak herkese aynı anda verilir; bazı sektörlerde ve anlaşmayla bu kural esnetilebilir. Üçüncüsü, mola sırasında serbestçe dinlenebilmelisin.

Molanın bölünmesi yasaya aykırı değildir. Örneğin 45 dakikalık öğle arası ve 15 dakikalık ikindi molası birlikte 60 dakikalık şartı karşılar. Ancak her parça gerçekten serbest geçirilebilecek uzunlukta olmalıdır.

Mola sırasında telefona bakmak ya da masada müşteri beklemek, gerçek bir mola sayılmaz. Restoranlarda “boş vakitte dinlen ama müşteri gelirse kalk” düzeni buna tipik bir örnektir.

Bu tür “bekleme molası” 手待ち時間 (temachi jikan, iş başında bekleme süresi) olarak çalışma süresine eklenir. Bordroda bu süre için ücret görmüyorsan durumu yazılı olarak sor.

Hafta tatili: yasal tatil ve şirket tatili farkı

İşveren haftada en az bir gün ya da dört haftada en az dört gün tatil vermek zorundadır. Bu güne 法定休日 (hōtei kyūjitsu, yasal hafta tatili) denir. Pazar ya da resmî tatil günü olması gerekmez.

Haftada iki gün tatil veren şirketlerde ikinci gün 法定外休日 (hōteigai kyūjitsu, yasal olmayan tatil) sayılır. Bu ayrım zam oranını belirler: yasal tatilde çalışma ile diğer tatil günlerinde çalışma farklı ücretlendirilir.

Tatil gününde çalıştırıldığında iki farklı telafi yöntemi görürsün. İkisi aynı şey gibi görünür, ama ücret sonucu farklıdır.

Yöneticin “pazar günü gel, salı izin yaparsın” diyorsa hangi yöntemin uygulandığını sor. Gün önceden ve yazılı olarak değiştirildiyse furikae, sonradan verildiyse daikyū söz konusudur.

Ulusal bayramlar ve yıllık ücretli izin bu kuraldan ayrıdır. Resmî tatillerin listesi ve izin hakkın yıllık izin ve tatil rehberinde yer alıyor.

Esnek çalışma sistemleri: flextime, değişken saat ve takdir sistemi

Birçok şirket günlük 8 saati katı biçimde uygulamaz. Yasa, belirli koşullarla farklı düzenlere izin verir. Hangisinin sana uygulandığı sözleşmende ya da iş yeri yönetmeliğinde yazmalıdır.

Flextime “istediğin kadar az çalış” anlamına gelmez. Dönem sonunda toplam süre eksik kalırsa maaştan kesinti ya da sonraki döneme aktarım yapılabilir. Uzaktan çalışma düzenleri için uzaktan çalışma rehberine bakabilirsin.

Yöneticiler saat sınırına tabi mi?

管理監督者 (kanri kantokusha, yönetici ve denetici) konumundakiler çalışma saati, mola ve hafta tatili kurallarının dışında kalır. Gece çalışması kuralları ve yıllık izin hakkı ise onlar için de geçerlidir.

Unvan tek başına yeterli değildir. Kişinin gerçek karar yetkisi, kendi saatini belirleme serbestliği ve konumuna uygun bir ücreti olmalıdır. Mağaza müdürü unvanı taşıyan ama yetkisi olmayan çalışanların fazla mesai ücreti kazandığı mahkeme kararları vardır. “Müdür” diye işe alındıysan ama saatin sıkı denetleniyorsa, bu ayrıntıyı İK ile netleştir.

Vardiya ve gece çalışması

Yasada gece çalışması 22:00 ile 05:00 arasıdır ve Japoncada 深夜業 (shin’yagyō, gece işi) diye geçer. Bu saatlerde çalışmaya ek ücret ödenir; oranlar fazla mesai rehberinde. 18 yaşından küçükler kural olarak gece çalıştırılamaz.

Vardiyalı işte takvimin ne kadar önceden açıklanacağı ve vardiya değişikliğinin nasıl yapılacağı iş yeri yönetmeliğinde yazar. Gece vardiyasından sonra ertesi vardiyaya kadar yeterli dinlenme süresi bırakmak için 勤務間インターバル (kinmukan intābaru, vardiyalar arası dinlenme) uygulayan şirketler artıyor. Bu uygulama şu an işverenler için bir çaba yükümlülüğüdür.

Gece çalışması uykunu ve sağlığını zorluyorsa bunu erken bildir. Uzun süreli yorgunluk ve stres için ruh sağlığı rehberindeki danışma hatlarına başvurabilirsin.

Örnek: haftalık saat hesabı

Aşağıdaki örnek, sözleşmesi 9:00–18:00 ve 1 saat molalı olan bir çalışanın haftasını gösterir.

Haftalık toplam 41 saattir, ama yalnızca bu sayıya bakarak “1 saat fazla mesai” demek yanlış olur. Önce her günün 8 saati aşan kısmı ayrılır, sonra kalan saatler haftalık 40 sınırıyla karşılaştırılır.

Salı günü günlük sınır 2 saat aşıldı. Perşembe bir saat erken çıkılsa da günlük aşım silinmez; yasa hem günlük hem haftalık sınırı ayrı ayrı uygular. Bu yüzden bu haftada en az 2 saat yasal fazla mesai vardır.

İşe başlamadan önce saatlerle ilgili neleri sormalısın?

Çalışma saatleri sözleşmede ve 労働条件通知書 (rōdō jōken tsūchisho, çalışma koşulları bildirimi) belgesinde yazılı olmak zorundadır. Belgeyi imzalamadan önce aşağıdaki soruları sor; cevapları yazılı almaya çalış.

1. Başlama ve bitiş saati ne? Değişken saat ya da vardiya varsa takvimin ne zaman açıklandığını öğren.
2. Mola kaç dakika ve ne zaman? Molanın gerçekten serbest olup olmadığını, telefon nöbeti olup olmadığını sor.
3. Hangi günler tatil? Yasal hafta tatilinin hangi gün sayıldığını öğren; zam oranını bu belirler.
4. Esnek sistem var mı? Flextime, değişken saat ya da takdire bağlı çalışma varsa kapsamını ve çekirdek saati sor.
5. Ortalama fazla mesai ne kadar? Ekipteki aylık ortalama mesaiyi sormak, Japonya’da kabul gören bir sorudur.
6. Saat nasıl kaydediliyor? Kart, uygulama ya da bilgisayar girişi gibi yöntemi öğren ve kendi kaydını buna göre tut.

Yan iş yapıyorsan bir noktaya dikkat et: farklı işverenlerdeki çalışma süreleri yasal sınır hesabında toplanır. İki işin toplamı günde 8 saati geçerse, aşan süre fazla mesai sayılabilir. Bu yüzden yan iş başlamadan önce iki işverene de çalışma saatlerini bildirmen gerekir.

İşe yeni başlıyorsan ilk haftalarda ekibin gerçek çıkış saatine de dikkat et. Sözleşmede 18:00 yazsa bile ekip düzenli olarak geç çıkıyorsa, bunu yöneticinle erken konuşmak ileride yaşanacak gerginliği azaltır. İş yerindeki iletişim alışkanlıkları için iş kültürü rehberine bakabilirsin.

Çalışma süresinin kaydı ve sık yapılan hatalar

İşveren, çalışma süresini kart, bilgisayar girişi gibi nesnel bir yöntemle kaydetmek zorundadır. Bu yükümlülük yöneticileri de kapsar. Kayıtlar anlaşmazlıkta en önemli delildir.

• Kendi kaydını tutmamak: Giriş, çıkış ve mola saatlerini telefonuna not et. Şirket kaydıyla ay sonunda karşılaştır.
• Erken gelip kart basmamak: Talimatla yapılan hazırlık ve toplantılar çalışmadır. “Kartı sonra bas” demeleri doğru değildir.
• Molayı masada geçirmek: Telefon ve müşteriye bakmak zorundaysan, bu süre mola sayılmaz.
• Sözleşmedeki saati okumamak: Başlama, bitiş, mola ve tatil günleri sözleşmede yazılı olmalıdır. Sözleşme türleri için iş sözleşmesi rehberine bak.
• Uzaktan çalışmada saati takip etmemek: Evden çalışırken de yasal sınırlar ve molalar aynen geçerlidir. Bilgisayarı açıp kapattığın saatleri ve gece gelen iş mesajlarına verdiğin cevapları not et.
• Öğrenci vizesiyle sınırı aşmak: Öğrenciler için haftalık sınır ayrıca göçmenlik izniyle belirlenir; ayrıntılar çalışma izni sayfasında.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

Sıradaki adım