Japonya’da Fazla Mesai

Japonya’da fazla mesai nedir? Yasal ve şirket içi mesai farkı

Fazla mesai Japoncada 残業 (zangyō, fazla çalışma) ya da resmî dilde 時間外労働 (jikangai rōdō, süre dışı çalışma) diye geçer. Ancak her “geç çıkış” yasal anlamda fazla mesai sayılmaz.

Bu ayrım, bordroda neden bazı saatlerin zamlı bazılarının zamsız ödendiğini açıklar. Önce sözleşme saatini, sonra yasal sınırı bilmen gerekir.

Sözleşmen günde 7,5 saatse ve 8 saat çalıştıysan, aradaki 30 dakika yasal sınırın içindedir. Bu süre için zam zorunlu değildir, normal saat ücreti ödenir. Şirketin iş yeri yönetmeliği bu süre için de zam veriyorsa ona uyulur. Yasal sınırların kendisi çalışma saatleri rehberinde anlatılıyor.

36 anlaşması (saburoku kyōtei) nedir?

36協定 (saburoku kyōtei, 36 anlaşması) adını Çalışma Standartları Yasası’nın 36. maddesinden alır. İşveren ile çalışanların çoğunluğunu temsil eden sendika ya da temsilci arasında yazılı olarak yapılır.

• Bildirim zorunlu: Anlaşma 労働基準監督署 (rōdō kijun kantokusho, çalışma standartları denetim bürosu) kurumuna bildirilmeden fazla mesai yaptırılamaz.
• Çalışanlara duyurulur: İşveren anlaşmayı işyerinde asarak, dağıtarak ya da ortak bir dijital klasörde paylaşarak duyurmalıdır.
• Kapsam yazılı olur: Hangi işler için, kaç saate kadar ve hangi dönemde fazla mesai yapılabileceği belirtilir.
• Tek başına zorunluluk doğurmaz: Seni mesaiye çağırma yetkisi ayrıca sözleşmede ya da iş yeri yönetmeliğinde yazılı olmalıdır.

Anlaşmada iki katman bulunur. İlk katman normal sınırı, yani ayda 45 ve yılda 360 saati belirler. İkinci katman 特別条項 (tokubetsu jōkō, özel madde) olarak geçer ve yalnızca öngörülemeyen yoğunluklarda bu sınırın aşılmasına izin verir. Özel maddede hangi durumların “olağanüstü” sayıldığı ve aşım için izlenecek prosedür açıkça yazılmalıdır. “İş yoğun olduğunda” gibi genel bir ifade yeterli kabul edilmez.

Anlaşmanın bir geçerlilik süresi vardır; çoğu şirket her yıl yeniler. Süresi dolmuş ya da bildirilmemiş bir anlaşmayla fazla mesai yaptırmak, ücret ödense bile yasaya aykırıdır.

Anlaşma, imzalandığı işyeri için geçerlidir. Başka bir şubeye geçtiğinde o şubenin kendi anlaşmasına bakılır. Anlaşmayı görmek, hangi sınırların sana uygulandığını öğrenmenin en kısa yoludur.

Şirketin 36 anlaşmasını görmek istemen tamamen normaldir. İK’ya “36協定を見せていただけますか” (saburoku kyōtei o misete itadakemasu ka, 36 anlaşmasını görebilir miyim?) diye sorabilirsin.

Fazla mesai üst sınırları kaç saat?

2019’da büyük şirketlerde, 2020’de küçük ve orta ölçekli işletmelerde yürürlüğe giren üst sınırlar yasayla bağlayıcı hâle geldi. Aşağıdaki tablo genel sektörler için geçerlidir.

Bu sınırları aşan işverene altı aya kadar hapis ya da 300.000 yene kadar para cezası verilebilir. İnşaat, sürücülük ve hekimlik gibi bazı alanlar için ayrı düzenlemeler vardır; bu alanlarda çalışıyorsan kendi sektörünün kuralını ayrıca kontrol et.

Fazla mesai zam oranları: %25, %35, %50

Zam, normal saat ücretinin üzerine eklenir. Birden fazla durum aynı anda oluşursa oranlar toplanır.

%50 oranı küçük ve orta ölçekli işletmelerde Nisan 2023’ten beri uygulanıyor. Yasal tatilde yapılan çalışma 60 saatlik hesaba girmez; diğer tatil günlerindeki fazla çalışma ise girer. İşçi–işveren anlaşmasıyla 60 saati aşan kısmın ek %25’i yerine ücretli izin verilebilir, ama temel %25 yine ödenir.

Örnek hesap: fazla mesai ücretin ne kadar?

Saat ücreti, aylık maaşın ayda ortalama planlanan çalışma saatine bölünmesiyle bulunur. Aile, ulaşım, konut gibi belirli ödenekler bu hesaptan çıkarılabilir; ama sabit tutarlı ödenekler genellikle hesaba girer.

Hesaptan çıkarılabilen ödenekler yasada tek tek sayılır: aile, ulaşım, ayrı yaşama, çocuk eğitimi ve konut ödenekleri, geçici ödemeler ve aydan uzun aralıklarla yapılan ödemeler. Ancak aile, ulaşım ve konut ödenekleri yalnızca gerçek duruma göre değişiyorsa çıkarılabilir. Herkese aynı tutarda ödenen bir “konut ödeneği” saat ücretine dahil edilmelidir.

Örnek: Aylık maaş 300.000 yen, hesaptan çıkarılan ödenek yok, aylık ortalama planlı süre 160 saat. Saat ücreti 300.000 ÷ 160 = 1.875 yen olur.

Aynı kişi bir ayda 70 saat fazla mesai yaparsa ilk 60 saat 1,25, kalan 10 saat 1,5 katla ödenir. Sonuç 140.625 + 28.125 = 168.750 yendir. Bu bir örnek hesaptır; yuvarlama ve ödenek kuralları şirkete göre küçük farklar yaratır.

Saatlik çalışıyorsan hesap daha da basittir. Örneğin Tokyo’da 1.300 yen saat ücretiyle gece 22:00’den sonra yapılan bir saatlik fazla mesai 1.950 yen eder.

Sabit fazla mesai (minashi / kotei zangyō) nasıl işler?

Birçok teklifte 固定残業代 (kotei zangyōdai, sabit fazla mesai ücreti) ya da みなし残業 (minashi zangyō, varsayılan fazla mesai) görürsün. Bu düzende belirli saatlik mesai ücreti, her ay maaşa önceden eklenir.

• Açıkça ayrılmalı: Sözleşmede kaç saatlik mesai için kaç yen ödendiği, temel maaştan ayrı yazılmalıdır.
• Fazlası ayrıca ödenir: Gerçek mesai, sabit saati aşarsa aradaki fark ek olarak ödenmelidir.
• Az çalışınca kesilmez: O ay daha az mesai yaptıysan sabit tutar yine ödenir.
• Asgari ücret kontrolü: Sabit mesai çıkarıldıktan sonra kalan temel maaş, asgari ücretin altına düşmemelidir.

Kontrol örneği: 280.000 yen maaşın 45 saatlik sabit mesai içerdiğini düşün. Aylık 160 saatlik çalışmayla birlikte bu maaş aslında 205 saati karşılar. Teklifi karşılaştırırken bu toplam saati göz önünde bulundur. Maaş paketinin geri kalanı maaş rehberinde.

Yöneticiler, flextime ve takdire bağlı çalışmada fazla mesai

Gerçek yöneticiler (kanri kantokusha) fazla mesai ve tatil zammı almaz, ama gece zammı alır. Unvan yerine yetki, saat serbestliği ve ücret düzeyi belirleyicidir.

Flextime’da fazla mesai günlük değil, dönem sonunda toplam süreye bakılarak hesaplanır. Takdire bağlı çalışmada anlaşmadaki varsayılan süre esas alınır; bu süre günde 8 saati aşıyorsa aşan kısım için zam ödenir. Takdire bağlı sistemde bile gece ve yasal tatil çalışmasının zammı ayrıca ödenir.

Yıllık maaş (nenpō) sistemi fazla mesai zammını ortadan kaldırmaz. Yıllık maaşın içinde mesai payı varsa bu pay ve kapsadığı saat sözleşmede ayrıca yazılmalıdır.

Mesai bordroda nasıl görünür ve kimler korunur?

Fazla mesai ücreti bordroda genellikle ayrı satırlarda yazılır. Satırları tanırsan eksik ödemeyi kolayca fark edersin.

Devam bloğundaki saatleri kendi kaydınla karşılaştır. Saat sayısı tutuyor ama tutar düşük görünüyorsa, saat ücretinin hangi ödenekler çıkarılarak hesaplandığını sor.

Bazı çalışanlar için yasa fazla mesaiyi ayrıca sınırlar:

• Hamileler ve doğumdan sonraki bir yıl: Talep ettiğinde fazla mesai, tatil çalışması ve gece çalışması yaptırılamaz.
• Okul öncesi yaşta çocuğu olanlar: Talep ettiğinde fazla mesai ayda 24, yılda 150 saatle sınırlanır.
• 18 yaşından küçükler: Kural olarak fazla mesai ve gece çalışması yaptırılamaz.

Bu talepleri yazılı olarak ve şirketin belirlediği süre içinde yapman gerekir. Doğum ve çocuk bakımıyla ilgili diğer izinler yıllık izin ve tatil rehberinde özetleniyor.

Japon iş yerlerinde mesai baskısı çoğu zaman yazılı bir talimattan değil, ekip alışkanlığından gelir. Herkes kalırken erken çıkmanın nasıl karşılandığını ve bunu nasıl yöneteceğini iş kültürü rehberinde bulursun. Yasal hakkın ise ekibin alışkanlığından bağımsızdır.

Ödenmeyen mesai (sābisu zangyō) ve sağlığın

サービス残業 (sābisu zangyō, ücretsiz fazla mesai) yasa dışıdır. Kart bastıktan sonra çalışmaya devam etmek ya da işi eve götürmek zorunda bırakılmak bu kapsama girer.

1. Kayıt tut: Giriş–çıkış saatlerini, e-posta gönderim zamanlarını ve bilgisayar oturum saatlerini sakla.
2. Yazılı sor: Bordroda eksik gördüğün mesaiyi İK’ya e-postayla tarih ve saat vererek bildir.
3. Süreyi kaçırma: Ödenmemiş ücret talebinde zaman aşımı şu an üç yıldır.
4. Destek al: Sonuç alamazsan denetim bürosuna ya da danışma hattına başvur; yollar iş hukuku rehberinde.

Aşırı mesai sağlık riskidir. Fazla mesai ve tatil çalışması ayda 80 saati aşan ve yorgunluk hisseden çalışan isterse, işveren hekim görüşmesi ayarlamak zorundadır. Stres ve tükenmişlik belirtileri için ruh sağlığı rehberine bak.

Sık yapılan hatalar

• Sözleşme saatini yasal sınır sanmak: Sözleşme 7 saatse 7–8 saat arası zamsız, 8 saatten sonrası zamlı ödenir.
• Sabit mesainin kaç saat olduğunu sormamak: Bu bilgi yoksa ek mesainin ödenip ödenmediğini anlayamazsın.
• Tatil türünü ayırmamak: Yasal hafta tatilinde %35, diğer tatil gününde çoğu zaman %25 uygulanır.
• Gece zammını unutmak: 22:00 sonrası çalışma, fazla mesai olmasa bile %25 zam gerektirir.
• Mesai talebini sözlü bırakmak: Anlaşmazlıkta yazılı kayıt en güçlü delildir.
• Eğitim ve toplantıyı mesai saymamak: Mesai sonrasında yapılan zorunlu eğitim, toplantı ve hazırlık da çalışma süresidir. Katılım zorunluysa ücreti de ödenmelidir.
• Ay sonu yuvarlamasını kabullenmek: Günlük mesaiyi 15 ya da 30 dakikaya aşağı yuvarlamak kural olarak yasaya aykırıdır. Yalnızca aylık toplamda 30 dakikanın altındaki kısmı aşağı, üstünü yukarı yuvarlamaya izin verilir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

Sıradaki adım