Japonya İş Hukuku

Japon iş hukukunu hangi yasalar oluşturur?

Japonya’da tek bir “iş kanunu” yoktur. Kurallar birkaç yasaya dağılmıştır ve her biri farklı bir konuyu düzenler.

Çalışma Standartları Yasası’ndaki kurallar asgari koşullardır. Sözleşmen bu kuralların altında bir koşul içeriyorsa o kısım geçersiz olur ve yasadaki standart uygulanır.

Yasaların yanında bir de şirket kuralları vardır. 10 ve üzeri çalışanı olan işyerleri 就業規則 (shūgyō kisoku, iş yeri yönetmeliği) hazırlayıp denetim bürosuna bildirir ve çalışanların görebileceği bir yerde tutar. Kuralların sıralaması basittir: yasa yönetmelikten, yönetmelik de daha kötü koşullu bireysel sözleşmeden üstündür. Yönetmeliği görmek istediğinde işveren bunu saklayamaz.

Yabancılar Japon çalışanlarla aynı haklara sahip mi?

Evet. Çalışma Standartları Yasası’nın 3. maddesi, ücret ve çalışma koşullarında uyruğa göre ayrımcılığı açıkça yasaklar. Bu koruma vize türüne bakmaz.

• Yarı zamanlı çalışanlar: Öğrenci vizesiyle haftada birkaç saat çalışsan bile asgari ücret, fazla mesai zammı ve yıllık izin hakların vardır.
• İş kazası sigortası: 労災保険 (rōsai hoken, iş kazası sigortası) çalışma süresinden bağımsız olarak tüm işçileri kapsar. İşveren kayıt yaptırmamış olsa bile başvuru yapabilirsin.
• Dil engeli: Sözleşmeyi anlamadığın bir dilde imzalaman, yasal haklarından vazgeçtiğin anlamına gelmez.
• Vize tehdidi: “Şikâyet edersen vizeni iptal ettiririm” gibi sözler hukuki bir dayanak taşımaz. Bu tür baskıları kayda geçir.

Eşit muamele ilkesi, işverenin hiçbir farklılık yapamayacağı anlamına gelmez. Görev, sorumluluk, deneyim ve Japonca seviyesi gibi işle ilgili nesnel ölçütlere dayanan farklar kabul edilebilir. Yasak olan, yalnızca yabancı olduğun için daha düşük ücret almak ya da daha kötü koşullarda çalıştırılmaktır.

Göç kuralları ise ayrı bir alandır. Statünün izin vermediği bir işte çalışmak göç hukuku açısından sorun yaratır; bu durumda bir avukatla gizli görüşme yapmak en güvenli yoldur.

Temel haklarının kısa özeti

Aşağıdaki haklar ayrı rehberlerde ayrıntılı anlatılıyor. Burada yalnızca hukuki çerçeveyi ve ilgili rehberi görürsün.

• Ücret ve asgari ücret: Tutarlar, kesintiler ve sosyal güvenlik maaş rehberinde.
• Çalışma saatleri: Günlük ve haftalık sınırlar ile molalar çalışma saatleri sayfasında.
• Fazla mesai: 36協定 (saburoku kyōtei, fazla mesai anlaşması) ve zam oranları fazla mesai rehberinde.
• Yıllık izin: Hak ediş ve kullanma zorunluluğu yıllık izin sayfasında.
• Sözleşme: Yazılı koşullar ve sözleşme türleri sözleşme rehberinde.
• Ayrılma ve çıkarılma süreci: İhbar, belgeler ve işsizlik ödeneği işten ayrılma rehberinde.

Ücretin nasıl ödeneceği ise yasada beş ilkeyle sabitlenmiştir. Ücret nakit para birimiyle ya da senin onayınla banka hesabına, doğrudan sana, tam olarak, ayda en az bir kez ve belirli bir günde ödenir. Vergi ve sosyal sigorta gibi yasal kesintiler dışındaki kesintiler için işyerinde yazılı bir anlaşma gerekir.

Sağlık da yasal bir haktır. İşveren düzenli çalışanlarına yılda bir kez ücretsiz 健康診断 (kenkō shindan, sağlık kontrolü) yaptırmak zorundadır. 50 ve üzeri çalışanı olan işyerlerinde yıllık ストレスチェック (sutoresu chekku, stres taraması) da uygulanır. Sonuçların işten çıkarma ya da ayrımcılık için kullanılması yasaktır.

Sendika hakkı da anayasal güvence altındadır. Şirkette sendika olmasa bile bireysel üyelik kabul eden genel bir sendikaya katılabilirsin. İşveren, sendikanın toplu pazarlık talebini haklı bir sebep olmadan reddedemez.

Ödenmemiş ücret talep etme hakkın, ödeme gününden itibaren şu an 3 yıl sürer. Bu süre geçerse eski alacaklarını isteyemeyebilirsin; bu yüzden geç kalmadan harekete geç.

İşten çıkarmaya karşı hukuki koruma

Japonya’da işverenin seni çıkarma hakkı sınırlıdır. İş Sözleşmesi Yasası’nın 16. maddesine göre nesnel ve makul bir gerekçesi olmayan, toplumca kabul edilemeyecek bir işten çıkarma geçersizdir.

• Yasak dönemler: İş kazası nedeniyle tedavi gördüğün süre ve sonrasındaki 30 gün içinde çıkarılamazsın. Aynı koruma doğum izni ve sonrasındaki 30 gün için de geçerlidir.
• Yasak gerekçeler: Uyruk, sendika üyeliği, hamilelik, doğum ya da denetim bürosuna şikâyette bulunman çıkarma gerekçesi olamaz.
• Ekonomik nedenle çıkarma: Mahkemeler; gerçek bir ihtiyacı, çıkarmayı önleme çabasını, seçimin adilliğini ve çalışanlarla görüşmeyi birlikte değerlendirir.

İhbar süresi, belge talebi ve çıkarıldıktan sonra yapacakların işten ayrılma rehberinin ilgili bölümünde anlatılıyor.

İşyerinde tacizde hakların neler?

Japonya’da işyeri tacizi için Japonca kısaltmalar kullanılır. Kurumlarla konuşurken bu terimleri bilmek işini kolaylaştırır.

Nisan 2022’den beri büyük küçük tüm işverenler güç tacizini önlemek için önlem almak zorundadır. Bu önlemler arasında danışma masası kurmak ve şikâyet edeni koruma altına almak bulunur. Şikâyet ettiğin için seni cezalandırmak ya da çıkarmak yasaktır.

Güç tacizi için yasal tanım üç unsurdan oluşur: davranış iş ilişkisindeki üstünlüğe dayanır, işin gerektirdiği sınırı aşar ve çalışma ortamını bozar. Herkesin önünde bağırmak, bilerek imkânsız iş yüklemek ya da kişiyi işten tamamen dışlamak tipik örneklerdir. Buna karşılık makul ve ölçülü bir iş uyarısı tek başına taciz sayılmaz.

Uyruğun, aksanın ya da dinin üzerinden yapılan aşağılayıcı sözler de işyeri ortamını bozan davranışlar arasındadır. Bu tür sözleri yazışma ya da tanık beyanıyla kayda geçirmek, şikâyetini somut hâle getirir.

Taciz yaşarsan tarih, saat, yer, tanık ve söylenen sözleri not et. Mesajları ve e-postaları sakla, sağlık sorunu yaşıyorsan doktor raporu al. Önce şirketin iç danışma masasına, sonuç alamazsan aşağıdaki kurumlara başvur.

Hakların ihlal edilirse nereye başvurursun?

Başvuracağın kurum sorunun türüne bağlıdır. Hepsi ücretsizdir; mahkeme yolu ise harç ve avukat masrafı gerektirebilir.

Yabancı dilde telefon destekleri:

• Çalışma Koşulları Danışma Hattı (労働条件相談ほっとライン, Rōdō Jōken Sōdan Hottorain): İngilizce hat 0120-531-401, ücretsizdir. Hafta içi 17.00–22.00, hafta sonu ve tatillerde 09.00–21.00 arası açıktır.
• Yabancı Çalışan Danışma Hattı (外国人労働者向け相談ダイヤル): İngilizce hat 0570-001-701. Hafta içi 10.00–15.00 arası hizmet verir, öğle arası kapalıdır; arama ücretlidir.
• Hō Terasu yabancılar hattı: 0570-078377, hafta içi 09.00–17.00. İngilizce dahil birçok dilde hukuki sistem ve başvuru yerleri hakkında bilgi verir.

Çalışma Koşulları Danışma Hattı anonim danışmaya da açıktır, yani adını ya da şirketini söylemeden bilgi alabilirsin. Hatların dilleri ve gün dağılımı zaman zaman değişir; güncel tabloyu aşağıdaki kaynaklardaki resmî sayfalardan kontrol et. Gerekirse kendi ülkenin büyükelçiliği de seni Türkçe konuşan bir avukata yönlendirebilir.

Şikâyet süreci adım adım

1. Kanıt topla: Sözleşme, bordrolar, giriş-çıkış kayıtları, kendi tuttuğun saat notları ve yazışmalar.
2. Zaman çizelgesi hazırla: Olayları tarih sırasıyla, kısa cümlelerle bir sayfada yaz.
3. İç kanalı dene: Güvenli hissediyorsan İK’ya ya da danışma masasına yazılı başvur ve yanıtı sakla.
4. Danışma masasına git: Genel Çalışma Danışma Masası sorunun türüne göre seni doğru birime yönlendirir.
5. Denetim bürosuna başvur: Yasa ihlali varsa 申告 (shinkoku, ihbar) yapabilirsin. Kimliğinin işverene açıklanmamasını isteyebilirsin.
6. Arabuluculuk ya da mahkeme: Para alacağı veya çıkarmanın geçersizliği gibi konularda assen ya da rōdō shinpan yoluna git.

Başvuruya giderken yanına oturum kartını, sözleşmeni, son birkaç ayın bordrolarını ve hazırladığın zaman çizelgesini al. Japoncan yeterli değilse tercüman desteği isteyebileceğini önceden telefonla sor. Görüşmede verilen tavsiyeleri ve görüştüğün kişinin adını not et; sonraki adımlarda işine yarar.

Kurumlarla yazışırken kibar ve net Japonca ifadeler işini kolaylaştırır. E-posta kalıpları için iş e-postası rehberine bakabilirsin.

Örnek senaryo: ödenmeyen fazla mesai

Bu senaryo, yabancı çalışanların en sık yaşadığı sorunlardan birini gösteriyor. Adımların sırası önemlidir: önce kanıt, sonra yazılı talep, en son resmî başvuru.

Mert, Nagoya’da bir restoranda tam zamanlı çalışıyor. Altı aydır her gün kapanıştan sonra yaklaşık bir saat temizlik yapıyor, ama bordrosunda fazla mesai görünmüyor.

• 1. hafta: Telefonunda her gün çıkış saatini fotoğraflar ve vardiya çizelgelerini saklar.
• 2. hafta: Müdürüne yazılı olarak ödenmeyen saatleri sorar; “herkes böyle yapıyor” cevabını kaydeder.
• 3. hafta: İngilizce danışma hattını arar ve bağlı olduğu denetim bürosunu öğrenir.
• 4. hafta: Denetim bürosuna kanıtlarıyla gider ve ihbarda bulunur.
• Sonuç: Büro işyerini denetler ve geriye dönük ödeme yapılmasını talep eder. İşveren ödemezse Mert assen ya da rōdō shinpan yoluna gidebilir.

Sık yapılan hatalar

• Kanıtı sonradan toplamaya çalışmak: İşten ayrıldıktan sonra kayıtlara erişim çok zorlaşır.
• Sadece sözlü şikâyet etmek: Yazılı olmayan şikâyet, ileride ispat edilemez.
• Vize korkusuyla susmak: Çalışma hukuku haklarını kullanmak, kendi başına vizeni tehlikeye atmaz.
• Zamanaşımını unutmak: Ücret alacakları için süre sınırlıdır; beklemek kayıp demektir.
• Sosyal medyada paylaşmak: Şirket içi belgeleri ya da isimleri herkese açık paylaşmak seni hukuki risk altına sokabilir; kanıtları yalnızca yetkililerle paylaş.
• Yanlış kuruma gitmek: Taciz gibi yasa ihlali sayılmayan sorunlarda doğru adres çoğu zaman danışma masasıdır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

Sıradaki adım